| Badania meteorologiczne |
|
Najstarsze pisemne komentarze dotyczące zdarzeń atmosferycznych w Tatrach pochodzą z XVIII wieku. Systematyczne obserwacje meteorologiczne rozpoczęły się dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku w ramach budowania na terytorium Austro-Węgier stacji obserwacyjnych Głównego Instytutu Meteorologicznego z siedzibą w Wiedniu, Dwie pierwsze stacje meteorologiczne w Tatrach zaczęły pracować w 1867 roku w Poroninie i w Zakopanem, Najstarsze zachowane zapisy z obserwacji meteorologicznych po południowej stronie Tatr pochodzą ze Starego Smo-kouca. Prowadził je od 1875 do 1891 roku lekarz dr M. Szontagh. Ważne stanowiska meteorologiczne powstały w latach drugiej wojny światowej wraz z budową kolejki linowej na Łomnicę. Stacja dolna nad Łomnickim Stawem pracuje od 1939 roku. Natomiast górną stację uruchomiono w październiku 1940 roku. Jest najwyżej położona na Słowacji. Instrumenty meteorologiczne obserwatorium na platformie szczytu stoją na wysokości 2 635 m n.p.m. Region Tatry jest na Słowacji ekstremalny nie tylko pod względem temperatury, ale także pod względem opadów. Jednak terytorialny rozkład ilości opadów w obrębie regionu jest bardzo zróżnicowany. Zmienia się on w zależności od miejsca oraz wysokości zbocza nad poziomem morza i jego ekspozycji. Powszechnie przyjmuje się, że wraz ze wzrostem wysokości rośnie również wysokość rocznej sumy opadów. Różnica wysokości 938 m pomiędzy Tatrzańską Łomnicą a Łomnickim Stawem wyraża się we wzroście średniej rocznej sumy opadów o 547 mm. Istotną rolę odgrywa jednak jeszcze inny bardzo ważny czynnik. Otóż wysoka na prawie 2 000 m bariera Tatr stoi na drodze głównych prądów powietrza przychodzących przede wszystkim z zachodu i północnego zachodu, a przynoszących deszcz. Tatry rzucają na przeciwną stronę gór wielki cień opadowy, przez co Kotliny Popradzka i Hornadzka nie dostają takiej ilości opadów, jakiej można by oczekiwać z racji wysokości ich położenia nad poziomem morza. Zakopane i Tatrzańska Łomnica leżą na bardzo zbliżonej wysokości. W Zakopanem jednak notuje się średnio w roku o 300 mm opadów więcej. W Popradzie średnia roczna suma opadów wynosi 608 mm, w Lewoczy spada nawet poniżej 600 mm. Najwięcej opadów dostają Tatry Wysokie. Na Łomnicy średnia roczna suma opadów wynosi 1 561 mm. Niektóre stacje pomiarowe opadów zlokalizowane w tatrzańskich dolinach rejestrują ilości powyżej 2 000 mm, najbardziej deszczowe miejsca są w Wielkiej Dolinie Zimnej Wody, pod Świstowym Szczytem (2 710 mm) i w rejonie Zbójnic kiego Schroniska (2 455 mm). Najwilgotniejszym miesiącem w roku jest lipiec (około 16% rocznych opadów), najmniej opadów przypada na luty (około 4,5% rocznej sumy). W wyższych partiach Tatr występuje dwojaki przebieg opadów: z głównym szczytem letnim i drugim, mniejszym, w grudniu. Pomiędzy nimi ma miejsce główne jesienne minimum opadowe pojawiające się ubocznie również w marcu. Na starych mapach Tatry były oznaczane niemiecką nazwą Schneeberg, po słowacku Sneżny vrch (Śnieżna Góra). Jest to bardzo trafna nazwa, pokrywa śnieżna leży bowiem w Tatrach dłużej niż na okolicznych terenach. Kotlina Liptowsko-Po-pradzka jeszcze w październiku ma swoją typowo jesienną kolorystykę, podczas gdy tatrzańskie szczyty są już w tym czasie często przykryte pierwszym śniegiem. Krajobraz Kotliny już w maju ma świeżą wiosenną zieleń, ale Tatry są jeszcze ciągle białe od śniegu. Sezon narciarski na Przełęczy Łomnickiej kończy się zazwyczaj późno w maju. W tatrzańskich kotlinach śnieg utrzymuje się do połowy lata. Dlatego też na przykład Wielka Jastrzębia Dolina nad Schroniskiem nad Zielonym Stawem jest miejscem popularnym także wśród miłośników letniego narciarstwa. Charakterystyczną cechą pogody w Tatrach jest jej zmienność. Warunki atmosferyczne zmieniają się niekiedy w ciągu kilku minut. Zmienność pogody w lecie jest spowodowana częstym występowaniem burz pojawiająncych się przede wszystkim od czerwca do sierpnia. Słoneczna przedpołudniowa pogoda zmienia się często około południa w letnie burze, którym towarzyszą gwałtowne ulewy. Dla turystów w wysokogórskich odsłoniętych partiach gór szczególnie niebezpieczne są błyskawice. Najstabilniejszej pogody można oczekiwać w Tatrach jesienią, w czasie tzw. babiego lata. Babie lato pojawia się prawie każdego roku z końcem września i w październiku. Z roku na rok zmienia się tylko czas jego trwania. Odznacza się ono zawsze suchą, stosunkowo chłodną pogodą. Czas nasłonecznienia gór i kotlin w rejonie tatrzańskim zależy od przebiegu pogody w zimie lub w lecie. Szczyty tatrzańskie dostają w czasie zimowych inwersji temperatury więcej słońca niż wklęsłe kotliny. Na przykład w styczniu Łomnica ma 137 godzin nasłonecznienia, natomiast Poprad tylko 95 godzin. Najmniejsze nasłonecznienie zimą jest w tatrzańskich dolinach. W Dolinie Staroleśnej przy Zbójnickim Schronisku z powodu dużego zachmurzenia i cienia, który rzucają okoliczne szczyty, bez słońca jest prawie cały grudzień. W lecie jest odwrotnie. Letnie ruchy powietrza często zaciągają tatrzańskie szczyty chmurami, podczas gdy w Popradzie lub na Szczyrbie jest słonecznie. Może się zdarzyć, że od strony Szczyrbskiego Jeziora turyści niekiedy przez cały tydzień nie zobaczą Tatr. W lipcu Łomnica ma 199 godzin nasłonecznienia, natomiast w Popradzie słońce świeci aż 257 godzin. Chrakterystyczną cechą klimatu Tatr jest wietrzna pogoda. Porywisty wiatr bardzo często uprzykrza turystom pobyt nad górną granicą lasu. Silny wiatr zmienia się niekiedy w gwałtowną wichurę. Dotyczy to przede wszystkim wiatrów lokalnych, nazywanych w Tatrach wiatrami halnymi, które powodują wielkie szkody w drzewostanie. Pod ich naporem lamią się nawet najmocniejsze drzewa. Warunki glebowe na obszarze Tatr i Podtatrza są bardzo zróżnicowane. Gleby górskie, przeważnie leśne, są na ogół płyt-sze i mniej urodzajne. Na podłożu wapiennym powstały rędziny, na krzemianowym podłożu skalnym występują gleby pod względem rodzajów bardziej różnorodne. W niższych partiach gór spotykamy brunatne gleby leśne, które wraz ze wzrostem wysokości przechodzą w różne typy gleb brunatnych kwaśnych. W wysokich partiach Tatr nad górną granicą lasu, występują płytkie, o charakterze alpejskim, gleby inicjalne, regosole. W bardziej wilgotnych miejscach Tatr pojawiają się gleby glejowe i torfowe. Urodzajniejsze gleby kotlin i rowów są wykorzystywane intensywnie dla celów rolniczych. Tatry należą do krain o bogatej i różnorodnej szacie roślinnej. Rośnie tu ponad 1 300 gatunków roślin. Głównym składnikiem szaty roślinnej są gatunki alpejsko-środkowoeuropejskie, które już od trzeciorzędu rozpowszechniły się we wszystkich pasmach górskich pomiędzy Pirenejami i Kaukazem. Liczne są również gatunki arktyczno-alpejskie, które dostały się do środkowej Europy w epokach lodowcowych a cieplejsze okresy międzylodowcowe i cieplejsze okresy późniejsze przeżyły w chłodniejszych, wysokich partiach gór. W Tatrach rośnie kilka reliktów epoki lodowcowej. Dębik ośmiopłatkowy spotkamy na alpejskich łąkach Tatr i w arktycznej tundrze. Botanicy znaleźli w Tatrach dwadzieścia tatrzańskich i zachodniokarpackich gatunków endemicznych (występują tylko w Tatrach lub w Karpatach Zachodnich). Charakterystyczną cechą szaty roślinnej Tatr jest piętrowy układ wegetacyjny. W niższych pasmach górskich wokół Tatr, do wysokości około 1 250 metrów, wyróżniamy piętro bukowe (pogórza). W wielu miejscach buki na zboczach wzniesień ludzie zastąpili szybko rosnącymi monokulturami świerkowymi. W Tatrach buki już nie rosną, z wjątkiem części północnej Tatr Bielskich, gdzie można jeszcze spotkać resztki lasu bukowego. Górna granica lasu w Tatrach stanowi ważną granicę krajobrazową. W zależności od ekspozycji stoków przebiega ona na wysokości od 1 550 do 1 650 m. Ciągnie się nieprzerwanie po całym obwodzie Tatr, a w dolinach wchodzi miejscami również do wnętrza gór. W szczytowych partiach Tatr Zachodnich i Bielskich górna granica lasu jest sztucznie obniżona. W przeszłości bowiem pasterze, aby powiększyć pastwiska dla rozrastających się stad bydła i owiec, intensywnie karczowali lasy świerkowe w górnej części leśnego piętra wegetacyjnego. W trudnych warunkach klimatycznych nad górną granicą lasu rosną tylko samotne, wysmagane wiatrem świerki i modrzewie z merozwiniętymi koronami oraz limby. Piętro kosodrzewiny sięga do 1 800 - 1 850 metrów wysokości n.p.m. Ponad nim rozciąga się piętro halne (alpejskie). W skrajnie trudnych warunkach alpejskich łąk rośnie około 300 gatunków drobnych, wytrzymałych roślin. Z tej liczby 40 potrafi rosnąć na wysokości 2 600 m n.p.m.. Najbogatszą szatę roślinną mają alpejskie łąki na wapieniach Tatr Bielskich. |